وبلاگ کتاب دست پنهان

فصل پنجم- مروری اجمالی بر سوءاستفادة دشمنان تشیع از مسألة قمه زنی

الحمدلله به فضل الهی سایت کتاب دست پنهان به آدرس www.dastepenhan.com  راه افتاد و این بخش حاوی عکس های وحشتناکی از قمه زنان است و سوء استفاده سایت های وهابی و صهیونیست و ضد اسلام از این عمل خرافی است را در بر دارد. امید که با مراجعه به ان به عمق ضرباتی که این قبیل اعمال خرافی به اسلام وارد می کنند پی ببرید.

قابل ذکر است که دوستان در تلاشند که نسخه جدید و کامل تر سایت را به زودی بر روی شبکه بفرستند. البته در روزهای اخیر الحمدلله کتاب بازتاب های بسیار زیادی در رسانه های مختلف داشت و حتی برخی دشمنان قطعی تشیع را هم به واکنش واداشت. خدا را شکر که توفیق داد چنین کاری با امید به  پشتیبانی خدا و ائمه طاهرین انجام شود.

 لازم می دانم از خبرگزاری رسانیوز تشکر ویژه ای داشته باشم که اولین و بهترین پوشش خبری را به کتاب داد. همچنین از سایت الف و همه دوستان همراه و همدل تشکر می کنم که بدون اطلاع رسانی انها این کتاب-سی.دی نمی توانست چنین تاثیری از خود به جا بگذارد. این بخش را می توانید در خبرگزاری رجانیوز و سایت اسلام ناب هم ببینید...

فصل چهارم- علل صدور حکم حکومتی رهبر معظم انقلاب دربارة قمه‏زنی

مطالب ارائه شده در این فصل، از بیانات رهبر معظم انقلاب

 حضرت آیت الله خامنه‏ای(ادام الله ظله)  گزینش و ارائه شده است.

مقدمه

بنده خيلى متأسفم كه بگويم در اين سه، چهار سال اخير، برخى كارها در ارتباط با مراسم عزادارى ماه محرّم ديده شده است كه دست‏هايى به غلط، آن را در جامعه‌ى ما ترويج كرده‌اند. كارهايى را باب مى‌كنند و رواج مى‌دهند كه هر كس ناظرِ آن باشد، برايش سؤال به وجود مى‌آيد. به عنوان مثال، در قديم‌الايام بين طبقه‌ى عوام‌النّاس معمول بود كه در روزهاى عزادارى، به بدن خودشان قفل مى‌زدند! البته، پس از مدتى، بزرگان و علما آن را منع كردند و اين رسمِ غلط برافتاد... قمه زدن نيز همين‌طور است. قمه زدن هم از كارهاى خلاف است.^[1]

1. ماهیت قمه زنی

الف- جعلی بودن

قمه زدن، سنّتى جعلى است. از امورى است كه مربوط به دين نيست و بلاشك، خدا هم از انجام آن راضى نيست.^[2]

ب- بدعت بودن

من حقيقتاً هر چه فكر كردم، ديدم نمى‌توانم اين مطلب - قمه زدن - را كه قطعاً يك خلاف و يك بدعت است، به اطّلاع مردم عزيزمان نرسانم. اين كار را نكنند؛ بنده راضى نيستم.^[3]

ج- نماد وهن مذهب تشیع

اين‌جانب مى‌بينم كه چگونه اخلاص و محبّت مردم به سالار شهيدان حضرت اباعبداللَّه‌الحسين (عليه‌السّلام) مورد جفا در قضاوت‏هاى جهانى واقع مى‌شود، چگونه درك روشن‌بينانه‌ى آنان در اعتقاد به مقام والاى اهل بيت (عليهم‌السّلام)، به خاطر بعضى اعمال جاهلانه، حمل بر امورى مى‌شود كه از ساحت شيعه و ائمه‌ى بزرگوارشان بسى دور است... مى‌بينم كه بعض اعمالى كه هيچ ريشه‌ى دينى هم ندارد، بهانه به دست دشمن مغرض مى‌دهد كه بدان وسيله هم اسلام و تشيّع را -‏العياذباللَّه- به عنوان آئين خرافه معرفى كنند.^[4]

د- خرافی بودن و مصداق عزاداری نبودن قمه زنی

كارِ غلطى است كه عدّه‌اى قمه به دست بگيرند و به سر خودشان بزنند و خون بريزند. اين كار را مى‌كنند كه چه بشود؟! كجاى اين حركت، عزادارى است؟! البته، دست بر سر زدن، به نوعى نشانه‌ى عزادارى است. شما بارها ديده‌ايد، كسانى كه مصيبتى برايشان پيش مى‌آيد، بر سر و سينه‌ى خود مى‌كوبند. اين نشانه‌ى عزادارىِ معمولى است. اما شما تا به حال كجا ديده‌ايد كه فردى به خاطر رويكرد مصيبتِ عزيزترين عزيزانش، با شمشير بر مغز خود بكوبد و از سرِ خود خون جارى كند؟! كجاى اين كار، عزادارى است؟!^[5]

2. آثار و بازتابهای منفی قمه زنی

الف- مخدوش شدن چهره تشیع

نبايد كارى كنيم كه آحاد جامعه‌ى اسلامىِ برتر، يعنى جامعه‌ى محبِ‌ّ اهل‌بيت(عليهم‌السّلام) كه به نام مقدس ولىِّ عصر(ارواحنافداه)، به نام حسين‌بن‌على(عليه‌السّلام) و به نام اميرالمؤمنين(عليه‌الصّلاةوالسّلام) مفتخرند، در نظر مسلمانان و غيرمسلمانان عالم، به عنوان يك گروه آدم‏هاى خرافىِ بى‌منطق معرفى شوند.^[6]

ب- سوء استفاده دشمن از قمه زنی برای تبلیغ بر ضد تشیع

مى‌بينم كه چگونه عزادارى بر جگرگوشگان زهراى اطهر (عليهم‌السّلام) مورد تبليغ سوء دشمنان متعصّب و تبليغات‌چى‌هاى شيطان استعمار قرار مى‌گيرد، مى‌بينم كه بعض اعمالى كه هيچ ريشه‌ى دينى هم ندارد، بهانه به دست دشمن مغرض مى‌دهد كه بدان وسيله هم اسلام و تشيّع را العياذباللَّه به عنوان آئين خرافه معرفى كنند و هم بغض و عداوت خود را نسبت به نظام مقدّس جمهورى اسلامى در تبليغات خود آشكار سازند.^[7]

من در دو، سه سال قبل از اين، راجع به قمه‌زدن مطلبى را گفتم و مردم عزيز ما، آن مطلب را با همه‏ى وجود پذيرفتند و عمل كردند. اخيراً مطلبى را كسى به من گفت كه خيلى برايم جالب و عجيب بود. براى شما هم آن مطلب را نقل مى‌كنم. كسى كه با مسائل كشور شوروى سابق و اين بخشى كه شيعه‌نشين است - جمهورى آذربايجان - آشنا بود، مى‌گفت: آن زمان كه كمونيست‏ها بر منطقه‌ى آذربايجان شوروى سابق مسلّط شدند، همه‌‏ی آثار اسلامى را از آن‌جا محو كردند. مثلاً مساجد را به انبار تبديل كردند، سالن‏هاى دينى و حسينيه‌ها را به چيزهاى ديگرى تبديل كردند و هيچ نشانه‌اى از اسلام و دين و تشيّع باقى نگذاشتند. فقط يك چيز را اجازه دادند و آن، قمه زدن بود! دستورالعمل رؤساى كمونيستى به زيردستان خودشان اين بود كه مسلمانان حق ندارند نماز بخوانند، نماز جماعت برگزار كنند، قرآن بخوانند، عزادارى كنند، هيچ كار دينى نبايد بكنند؛ اما اجازه دارند قمه بزنند! چرا؟ چون قمه زدن، براى آنها يك وسيله‌ى تبليغ بر ضدّ دين و بر ضدّ تشيع بود. بنابراين، گاهى دشمن از بعضى چيزها، اين گونه عليه دين استفاده مى‌كند. هر جا خرافات به ميان آيد، دين خالص بدنام خواهد شد^[8].

ج- ضایع شدن فداکاری‏ گذشتگان برای حفظ آبروی تشیع

شيعه‌ى محبّ و مخلصى كه در روز عاشورا با قمه سر و روى خود و حتى كودكان خردسال خود را خونين مى‌كند، آيا راضى است كه با اين عمل خود در روزگارى كه هزاران چشم عيب‌جو و هزاران زبان بدگو، در پى بد معرّفى كردن اسلام و تشيع است، عمل او را مستمسك دشمنى خود قرار بدهد؟ آيا راضى است كه با تظاهر به اين عمل، خون ده‏ها هزار جوان بسيجى صفت عاشق را كه براى آبرو دادن به اسلام و تشيّع و نظام جمهورى اسلامى بر زمين ريخته شده است، ضايع سازد؟^[9]

3. ضرورت مقابله با قمه زنی

مى‌دانم عدّه‌اى خواهند گفت: «حق اين بود كه فلانى اسم قمه را نمى‌آورد.» خواهند گفت: «شما به قمه زدن چه كار داشتيد؟ عدّه‌اى مى‌زنند؛ بگذاريد بزنند!» نه؛ نمى‌شود در مقابل اين كارِ غلط سكوت كرد. اگر به گونه‌اى كه طىّ چهار، پنج سال اخيرِ بعد از جنگ، قمه زدن را ترويج كردند و هنوز هم مى‌كنند، در زمان حيات مبارك امام (رضوان‌اللَّه‌عليه) ترويج مى‌كردند، قطعاً ايشان در مقابل اين قضيه مى‌ايستادند.^[10]

الف- توجه به عوامل ترویج قمه زنی

اين كار، قطعاً خلاف است. امام حسين(عليه‌السّلام)، به اين معنا راضى نيست. من نمى‌دانم كدام سليقه‌هايى و از كجا اين بدعت‏هاى عجيب و خلاف را وارد جوامع اسلامى و جامعه‌ى انقلابى ما مى‌كنند؟!^[11]

ب- علت عدم موضع‏گیری علمای سلف

علماى سلف دستشان بسته بود و نمى‌توانستند بگويند «اين كار، غلط و خلاف است.» امروز روز حاكميت اسلام و روز جلوه‌ى اسلام است.^[12]

ج- تبیین اولویت ضررهای اجتماعی قمه‏زنی نسبت به ضررهای فردی آن

آنچه از قول مراجع سلف (رحمت‏اللَّه‌عليهم) نقل شده است، بيش از اين نيست كه اگر اين كار ضرر معتنى‌به ندارد جايز است؟ آيا سبك كردن شيعه در افكار جهانيان ضرر معتنى‌به نيست؟ آيا مخدوش كردن محبّت و عشق شيعيان به خاندان مظلوم پيامبر (صلّى‌اللَّه‌عليه‌واله) و بخصوص شيفتگى بى‌حد و حصر آنان به سالار شهيدان (عليه‌السّلام) را بد جلوه دادن، ضرر نيست؟ كدام ضرر از اين بالاتر است؟^[13]

د- عمومیت پیدا کردن و تظاهر به قمه زنی در زمان کنونی

اگر كسى تظاهر به اين معنا كند كه بخواهد قمه بزند، من قلباً از او ناراضى‌ام. اين را من جدّاً عرض مى‌كنم. يك وقت بود در گوشه و كنار، چند نفر دوْرِ هم جمع مى‌شدند و دور از انظار عمومى مبادرت به قمه‌زنى مى‌كردند و كارشان، تظاهر - به اين معنا كه امروز هست- نبود. كسى هم به خوب و بدِ عملشان كار نداشت؛ چرا كه در دايره‌ى محدودى انجام مى‌شد. اما يك وقت بناست كه چند هزار نفر، ناگهان در خيابانى از خيابان‏هاى تهران يا قم يا شهرهاى آذربايجان و يا شهرهاى خراسان ظاهر شوند و با قمه و شمشير بر سر خودشان ضربه وارد كنند؛ اين كار، قطعاً خلاف است. امام حسين(عليه‌السّلام)، به اين معنا راضى نيست. من نمى‌دانم كدام سليقه‌هايى و از كجا اين بدعت‏هاى عجيب و خلاف را وارد جوامع اسلامى جامعه‌ى انقلابى ما مى‌كنند؟!^[14]

اگر قمه زدن به صورت عملى انفرادى در خانه‌هاى در بسته انجام مى‌گرفت، ضررى كه ملاك حرمت است، فقط ضرر جسمى بود، ولى وقتى اين كار على رؤوس‌الاشهاد و در مقابل دوربين‏ها و چشم‌هاى دشمنان و بيگانگان بلكه در مقابل چشم جوانان خودمان انجام مى‌گيرد، آن وقت ديگر ضررى كه بايد معيار حرمت باشد فقط ضرر جسمى و فردى نيست، بلكه مضرات بزرگ تبليغى كه با آبروى اسلام و شيعه سروكار دارد نيز بايد مورد توجّه باشد. امروز اين ضرر، بسيار بزرگ و شكننده است و لذا قمه زدن علنى و همراه با تظاهر، حرام و ممنوع است^[15]

هـ- برخی واکنش‏ها به اعلام حرمت تظاهرات قمه‏زنی

به نظر ما قمه‏زنی یک خلاف شرع قطعی بوده و هست؛ این را ما اعلام کردیم و بزرگانی هم حمایت کردند؛ اما بعد دیدیم از گوشه و کنار، کسانی در جهت عکس این عمل می‏کنند! اگر قمه‏زنی اشکال هم نداشته باشد و حرام هم نباشد، واجب که نیست! چرا در جاهایی برای این چیزهای بعضاً خرافی انگیزه وجود دارد؟ آنهایی هم که جنبة خرافیِ محض ندارند، لااقل این مقدار هست که در دنیای امروز، در فرهنگ رایج جهانی امروز، در عقلانیاتی که امروز در داخل خانه‏های ما و بین جوانان و دختران و پسران ما رایج است، عکس‏العمل نامناسب ایجاد خواهد کرد. اینها از بیّنات شرع نیست که ما بگوییم چه دنیا بپسندد، چه نپسندد، ما باید اینها را بگوییم؛ حداقل اینها «مشکوکٌ فیه»[16] است.[17]

ما چند سال پیش این‏جا راجع به قمه‏زنی – امری که «بیّن الغی»[18] است- مطالبی گفتیم؛ بزرگانی صحبت کردند؛ نجابت کردند؛ قبول کردندو مردم زیادی هم پذیرفتند. یک وقت دیدیم از گوشه‏هایی سر و صدا بلند شد که آقا شما با امام حسین مخالفید! معنای «سفینة النجاة و مصباح الهدی» این است که ما عملی را که بلاشک شرعا محل اشکال است و به عنوان ثانوی هم حرام مسلم و بین است، انجام دهیم؟ باید این روشنگری‏ها را بکنیم تا نسل جوان ما به اسلام بیشتر علاقه‏مند شود.[19]

یک وقتی ما راجع به تظاهرات قمه زنی مطلبی را گفتیم، ازگوشه و کنار صدا بلند شد که با عزاداری امام حسین(علیه‏السلام) مخالف است؛ نه خیر! این مخالفت با عزاداری نیست؛ بلکه مخالفت با ضایع کردنِ عزاداری امام حسین(علیه‏السلام) است.[20]

[1]. بيانات در جمع روحانيون استان «كهگيلويه و بويراحمد» در آستانه‌ى ماه محرم17/03/1373

[2]. همان

[3]. همان

[4]. پاسخ به نامه‌ى امام جمعه‌ى اردبيل حجةالاسلام والمسلمين آقاى مروج 27/03/1373

[5]. بيانات در جمع روحانيون استان «كهگيلويه و بويراحمد» در آستانه‌ى ماه محرم17/03/1373

[6]. همان

[7] - پاسخ به نامه‌ى امام جمعه‌ى اردبيل حجةالاسلام والمسلمين آقاى مروج 27/03/1373

[8] - بيانات در اجتماع بزرگ مردم در صحن امام خمينى(ره) مشهد مقدس رضوى01/01/1376

[9]. پاسخ رهبر معظم انقلاب به نامه‌ى امام جمعه‌ى اردبيل حجةالاسلام والمسلمين آقاى مروج 27/03/1373

[10] - بيانات در جمع روحانيون استان «كهگيلويه و بويراحمد» در آستانه‌ى ماه محرم17/03/1373

[11] - همان

[12] - همان

[13] - پاسخ به نامه‌ى امام جمعه‌ى اردبيل حجةالاسلام والمسلمين آقاى مروج 27/03/1373

[14] - بيانات در جمع روحانيون استان «كهگيلويه و بويراحمد» در آستانه‌ى ماه محرم17/03/1373

[15]. همان

[16]. آنچه در آن تردید وجود دارد

[17]. بیانات رهبر معظم انقلاب در جمع نمایندگان مجلس خبرگان رهبری 27/12/83

[18]. آنچه نادرستی و بطلان آن آشکار است

[19]. بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری 17/6/84

[20].. بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار با مردم قم 19/10/86

فصل سوم- علل صدور فتوای عدم جواز قمه زنی از سوی علما

اشاره- در این فصل، علل صدور فتوای حرمت از سوی مراجع عظام و علمای اعلام مورد بررسی قرار می‏گیرد؛ از این رو آنچه مبنای تنظیم و ترتیب ذکر فتاواست، علت صدور حکم (ذکر شده در متن فتوی) بوده است و نه شأن علمی آن بزرگواران؛ هر چند بسیاری از علمای دیگر نیز در خصوص منع قمه‏زنی فتواهایی داشتند که دستیابی به آنها، به دلیل کمبود وقت و عدم دسترسی کامل به منابع معتبر، ممکن نشد.

1. ضرر داشتن

الف- فتاوی مراجع تقلید

حضرت آيت الله العظمی مكارم شيرازي

بر عزاداران عزيز لازم است از كارهايي كه موجب وهن مذهب مي‏گردد و يا آسيبي به بدن آنها وارد مي‏كند، خودداري كنند.

، ذیل کلمه قمه زنىmakaremshirazi.orgپایگاه اینترنتی

ب- سایر علما

حضرت آيت الله احمدي ميانجي (‏قدس‏سره)

... اگر فقهاء عظام(رحمه الله عليهم اجمعين) گاهي در فتاوي بشرط عدم ضرر به نفس تجويز نموده‏اند،  قطع نظر از عنوان وهن مذهب بوده است و همچنين کارهايي که به نحوي عقيده شيعه در دنيا معرفي مي‏شود ولو اينکه عامل، چنين قصدي ندارد، باز به عنوان بدعت حرام مي‏شود، علاوه بعد از حکم ولي امر مسلمين، ديگر جاي اين سوال نيست و اطاعت معظم له واجب است.

فتوای آیه الله علامه امین عاملى(‏قدس‏سره)

قمه‏زنى و اعمالى دیگر از این قبیل در مراسم عزادارى حسینى به حكم عقل و شرع حرام است و زخمى ساختن سر، كه نه سود دنیوى دارد و نه اجر اخروى، ایذاء نفس است كه خود در شرع حرام است و در مقابل این عمل، شیعه‏ى اهل بیت را در انظار مردم مورد تمسخر قرار داده و آنها را وحشى قلمداد مى‏كنند و شكى نیست كه این اعمال ناشى از وساوس شیاطین بوده و موجب رضایت‏خدا و پیامبر و اهل بیت اطهار نیست و البته تغییر نام این اعمال در ماهیت و حكم شرعى آن كه حرمت است، تغییرى نمى‏دهد.           اعیان الشیعه، ج 10، ص 363

آیت الله سید محمود شاهرودی

بسمه تعالی      
بدون شک برپایی مراسم عزاداری و سوگواری نسبت به ائمه اطهار و اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام)، خصوصا در مصیبت جانسوزحضرت ابی عبدالله الحسین(علیه السلام) امری مهم و بلکه یکی از فرائض و واجبات کفائی است، لیکن در کیفیت برگزاری مراسم وشیوه های آن بایستی سه شرط را مد نظر قرار داد:

1- آنکه موجب ضرر به شخص برگزار کننده و یا دیگران نشود و این شرط را هر مکلفی می تواند تشخیص دهد...

قم 4/محرم الحرام 1415 سید محمود شاهرودی

حضرت آیت الله شیخ محمد حسین کاشف الغطاء

اگر بخواهیم موافق قواعد فقهی و استنباط احکام شرعی در مورد مسأله لطمه به صورت زدن و اعمالی از این قبیل همچون قمه زنی و... که در این روزگار جریان دارند، نظر دهیم، به چیزی جز حرمت دست نیافته و چاره ای جز فتوا به منع و تحریم آنها نخواهیم داشت؛ زیرا هیچ مخصّصی که بتواند عمومات حرمت اضرار و ایذاء به بدن و حرمت به خطر انداختن جان انسانی را د راین موارد تخصیص زده باشد، وجود نداشته و دلیلی نداریم که بتوان این موارد را از حکم به حرمت خارج نمود... این د رحالی است که بیشتر اشخاصی که این کارها را انجام می دهند، بیشتر از روی تظاهر، ریا، تعصب و تملّق به عمل می آورند، بی آن که قصدی درست و نیت صالحی داشته باشند. که از این جهت نیز خای از اشکال نبوده، بلکه حرام بودن آن به خاطر برخی از دلایل زمانی و مکانی مضاعف خواهد بود.    الفردوس الأعلاء، ص 22-19

2. عدم وجود سند شرعی برای آن

الف- فتاوی مراجع تقلید

حضرت آيت الله العظمی صالحي مازندراني(‏قدس‏سره)

باسمه العليم. از منابع فقه چه لبيه و چه لفظيه بالخصوص او بالاطلاق او العموم جواز و اباحة قمه‏زنى فضلا از رجحان آن در مراسم عزادارى سالار شهيدان امام حسين‏(عليه السلام) مستفاد نمى‏گردد، بلكه مقتضاى ادله و عناوين ثانويه حرمت و عدم جواز است. لذا اجتناب از آن واجب و لازم است. برادران ايمانى مى‏دانند كه قمه را بايد بر فرق قمه كشان خائن و قداره بندان جانى زد .

 محرم الحرام 1415 - خرداد 1373

ب- سایر علما

شهید آیه الله مرتضی مطهری(‏قدس‏سره)

قمه زني در شرايط فعلي هيچ دليل عقلي و نقلي بر آن نداريم و يكي از مصاديق بارز تحريف محسوب مي گردد و حداقل اينكه در زمان فعلي، باعث زير سوال رفتن تشيع مي گردد. از برنامه هايي كه هيچ ارتباطي با اهداف امام حسين(علیه السلام) ندارد، تيغ، قمه و قفل زدن است. قمه زدن هم همين طور است؛ اين كار، كار غلطي است. يك عده قمه ها را بگيرند، به سرهاي خودشان بزنند و خون ها را بريزند كه چه شود؟ كجاي اين حركت، عزاداري است.

حوزه و روحانيت، ج 2، ص 173.

3. بدعت بودن قمه‏زنی

حضرت آيت الله علي مشكيني(‏قدس‏سره)

... عزاداري آن حضرت عمل سياسي است، پس بايد ازمخلوط شدن کارهايي که جنبه سياسي آن را مخدوش و يا عنوان خرافيت و وهن اسلام مي بخشد، اجتناب نمود. حتي اگر شخص قمه‏زن، قصد صدمه خوردن اسلام را نداشته باشد، باز بدعت و حرام است.

4. لزوم تبعیت از حکم ولی فقیه در حرمت قمه زنی

الف- فتاوی مراجع تقلید

حضرت آيت الله العظمی اراكي(‏قدس‏سره)

 دستور ولي امر مسلمين مبني بر جلوگيري از اعمال خرافي درعزاداري محرم لازم الاطاعه است.[1]

حضرت آيت الله العظمی حسين مظاهري

سؤال: قمه زدن از نظر فقهی چه حکمی دارد؟

چون ولایت فقیه نهی از آن کرده‏اند، همه باید از این کار پرهیز کنند؛ گرچه مقلّد کسی باشند که جایز بداند.

به نقل از پایگاه اطلاع‏رسانیwww.almazaheri.ir

ب- سایر علما

حضرت آيت الله علي مشكيني(‏قدس‏سره)

بعد التسليم و التحيه، امور مذکور فوق، بنفسه در شرع اسلام مورد اشکال و بلکه بعضي از آنها ذاتا محرم است. مسلمين بايد از وارد کردن آنها در مراسم تعزي حضرت حسين (عليه الصلاه و السلام) که يکي از عبادات است، جدا خودداري نمايند .... اعمال فوق مورد نهي مقام معظم ولايت امر مسلمين قرار گرفته و حکم معظم له واجب الاتباع است.

حضرت آيت الله محمد يزدي

اطاعت از حكم ولي امر مسلمين بر همه لازم است و تخلف آن معصيت و گناه و متخلف معاقب خواهد بود. « بسياري از مذکورات خلاف شرع بيّن و حرام است و برخي جزء بدع يا موجب وهن مذهب و تضعيف اسلام است. گذشته از آن‏که اطاعت از حکم ولي امر مسلمين؛ حضرت آيت الله خامنه اي بر همه واجب و لازم است و تخلف از آن معصيت و گناه است و متخلف معاقب خواهد بود و نظر ديگر نمي تواند حکم ولي امر را جايز التخلف کند. چه آن‏که حق حکم منحصر به ولي امربالفعل است و فتوي ناقض حکم نيست»

حضرت آيت الله محمد مؤمن

اطاعت احكام ولي فقيه واجب است.

حضرت آيت الله احمدي ميانجي(‏قدس‏سره)

عملي که موجب وهن مذهب شود جايز نیست... بعد از حکم ولي امر مسلمين ديگر جاي اين سوال نيست و اطاعت معظم له واجب است.

حضرت آيت الله حسين راستي كاشاني

بر همه مؤمنين واجب است از اينگونه امور اجتناب نمايند و با پيروي از رهبري و وحدت كلمه، دشمنان اسلام را از آسيب رساندن به اسلام و مسلمين مأيوس گردانند.

حضرت آيت الله ابراهيم اميني

... و ثالثا مقام معظم رهبري حضرت آيت الله خامنه اي (دامت برکاته) از انجام اين قبيل امور نهي شديد فرموده اند و اطاعت از معظم له بر همه شيعيان و پيروان ولايت فقيه لازم و مخالفت با آن حرام است. بدين جهت از عموم شيعيان انتظار مي رود که در انجام مراسم عزاداري، از اين قبيل امور اجتناب نمايند. خدا ما را از شيعيان راستين امام حسين (عليه السلام) قرار دهد.»

حضرت آيت الله شرعي

 «مقام معظم رهبري حضرت آيت الله خامنه‏اي (مدظله العالي) حماسه عاشوراي حسينی را يکي از شاخص هاي قوي و توانمند مبارزات اصيل شيعي مي دانند و به استناد تاريخ ثبت شده و متقن کربلا و روايات رسيده از معصومين(صلوات الله عليهم اجمعين) اقامه عزاي سالار شهيدان را افضل قربات دانسته و تاکيد شديد بر آن دارند. ايشان مي فرمايند حرکت هاي سنتي عاشورا مي بايست بيانگر و تقويت کنند پيام جهاد ايثار شهادت و ترجمان اسلام و مکتب باشد. قمه‏زني و قفل زني و ... يک فرآيند ناموزون و ناهماهنگ با اهداف اصيل و ارزش‏هاي عظمي است که موجب وهن مکتب عاشورايي است. در اين ارتباط بر آحاد عزاداران و عاشوراييان واجب است فرمان و حکم ولي امرمسلمين جهان را اطاعت نمايند. بديهي است سهل‏انگاري و عدم اطاعت، مبغوض حضرت حق متعالي است.»

حضرت آيت الله سيد جعفر كريمي

فصل دوم- سیر تاریخی مقابلة علما با انحرافات عزاداری

  قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی‏الله علیه و آله): يَحْمِلُ هَذَا الدِّينَ فِي كُلِّ قَرْنٍ عُدُولٌ يَنْفُونَ عَنْهُ تَأْوِيلَ الْمُبْطِلِينَ وَ تَحْرِيفَ الْغَالِينَ وَ انْتِحَالَ الْجَاهِلِينَ كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ خَبَثَ الْحَدِيدِ.[1]

پیامبر اکرم (صلی‏الله‏علیه‏وآله) می فرمایند: در هر قرنی، افراد عادلی پاسداری دین را به عهده می‏گیرند و تأویل اهل باطل و تحریف غلوکنندگان و دروغ نادانان را از دین می‏زدایند؛ همان‏گونه که دمِ آهنگر، مواد زائد را از آهن می‏زداید.

گوهر یکدانة اقامة عزای ائمة هدی(علیهم‏السلام) چون اکسیری حیات بخش، یکی از مهمترین کارکردها را در حفظ مکتب اهل‏بیت (علیهم‏السلام) به عهده دارد؛ از این رو، علمای اعلام در حفظ و صیانت از این مجالس اهتمام تامّ داشته و کوشیده‏اند آن را از گزند انحرافات و تندروی‏ها محفوظ نگاه دارند.

در دوران معاصر نیز این رسالت حساس، مورد توجه و اهتمام زعمای حوزه علمیه قرارداشته، علمای روشن‏بین به سهم خود در زدودن آفاتی که از روی جهالت عوام و گاه با تحریک و توطئه معاندان، دامنگیر این محافل گرانقدر می‏شد، کوشیده‏اند.[2]

جریان مقابلة علمای ربّانی با این انحرافات را در دوران معاصر، می‏توان در سه مقطع مورد بررسی و کنکاش قرار داد:

1. موج اول؛ مبارزة علامه سیدمحسن‏امین(رحمه‏الله)  با انحرافات عملی در عزاداری و حمایت سید ابوالحسن ‏اصفهانی(قدس‏سره) از نهضت ‏تنزیه

2. موج دوم؛ مقابله حضرت امام خمینی(قدس سره)  با قمه زنی و امثال آن

3. موج سوم؛ حکم حکومتی رهبر معظم انقلاب(مدظله‏العالی) در مورد قمه زنی، با هدف پیراستن عزاداری حسینی از پیرایه‏های قابل سوءاستفادة دشمنان تشیع

1. موج اول؛ مبارزة علامه سیدمحسن‏امین(رحمه‏الله)

 با انحرافات عملی در عزاداری و حمایت سید ابوالحسن ‏اصفهانی(قدس‏سره) از نهضت ‏تنزیه

مرحوم علامه سید محسن امین در کتاب خویش به نام «التنزیه لأعمال الشبیه»^[3] با استدلال و برهان ثابت می‏کند قمه‏زنی و برخی دیگر از اعمال رایج در عزاداری امام حسین(علیه‏السلام) نه تنها ثوابی ندارد، بلکه از نظر شرع مقدس حرام است. در پی انتشار این اثر، که با هدف پاکسازی گردهمایی های مذهبی از بدعت ها و گمراهی ها انجام شد، مردم ناآگاه چنان در برابرش موضع گرفتند که برخی از دوستانش خطر «انقلاب عوام» را به وی گوشزد کردند. ایشان در این باره می گوید:

«در برابر این رساله برخی از مردم برخاسته، هیاهو برپا ساختند و ناآگاهان را به هیجان آوردند... آنها در میان بخش گسترده ناآگاه جامعه چنین پخش کردند که فلانی [سید محسن امین] برپا داشتن عزای امام حسین (علیه السلام) را حرام کرده و علاوه بر این، مرا به خروج از دین متهم کردند.»^[4]

تبلیغات فراگیر درباره دانشمند مصلح دمشق، چنان مؤثر افتاد که حتی گروهی از گویندگان مذهبی در مسجدها او را گمراه معرفی کردند و برخی از مردم با گرو نهادن خانة خود و به دست آوردن اندکی پول، در جهاد نامقدس ضدّ سید محسن شرکت جستند.^[5]

ولی از آنجا که حق با سید بود، بالاخره پیروز و سربلند شد. تا آنجا که پس از اندک زمانی، آیت الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی - که در آن زمان مقام ریاست تامه و مرجعیت عامه را داشتند - به طرفداری از امین عاملی و کتاب بیداری بخش او فتوا صادر کرده و به صراحت گفت:

«إن استعمال السیوف و السلاسل و الطبول و الابواق و مایجری الیوم أمثاله فی مواکب العزاء بیوم عاشورا انّما هو محرم و غیر شرعی»^[6]؛ همانا استفاده از امثال شمشیر و زنجیر و طبل و بوق و امثال آنچه امروزه در دسته‏ها و مواکب عزاداری عاشورا رایج شده، قطعا حرام و غیر شرعی است.

این فتوا نیز موجب اختلافات و سر و صدای شدیدی شد و برخی از وعاظ در سخنرانی های خود آیت الله اصفهانی را به سختی مورد انتقاد و حتی اهانت قرار دادند. ولی وی هرگز حاضر نشد از فتوا و عقیدة خود دست بردارد.

در بصره نیز آیت الله سید مهدی قزوینی به حمایت از علامه سید محسن امین برخاسته و در آثار خویش به انتقاد از قمه زنی پرداخت.^[7] وی بر این اعتقاد بود که استفاده از آهن، یعنی زنجیر و قمه در مراسم عزاداری حدود یک قرن قبل و توسط مردمانی که تسلط زیادی به قوانین شریعت نداشتند، پدید آمده است.^[8]

سید حسن امین، فرزند علامه سید محسن امین، گزارشی جالب از این وقایع می دهد:

«... در این راه، بزرگانی چون سید ابوالحسن اصفهانی و شیخ عبدالکریم جزائری و دیگران و جالب این است که گروهی از زهاد و عباد معروف نیز از او حمایت کردند. از آن جمله مرحوم شیخ علی قمی^[9] معروف به زاهد و شیخ جعفر بدیری.^[10] این فتوا نجف را به دو گروه تقسیم کرد؛ گروهی موسوم به «امویین» که همان طرفداران مرحوم امین بودند و گروهی به نام «علویین» که همان مخالفین او بودند.^[11] پس از یک سال از شروع سر و صداها مرحوم امین قصد سفر به عراق را نمود و با آن که بسیاری از دوستانش او را از سفر نجف منع نمودند، لیکن وی به نجف آمد، جعفر الخلیلی^[12] در کتاب خود «هکذا عرفتهم» می گوید: نجف به استقبال او بیرون شهر رفت. هنچنین سید ابوالحسن اصفهانی در مقدم پیشواز کنندگان بود. خلیلی اضافه می کند که من اشخاصی را دیدم و نام آنها را ذکر می کند و سید می گفت: من از همه شما گذشتم؛ به جز آن افرادی از شما که غافلین را تحریک نمودند.

2. موج دوم؛ مقابله حضرت امام خمینی(قدس سره)

 با قمه زنی و امثال آن

 پس از پیروزی انقلاب اسلامی جریانی تحت تاثیرمحافل روشنفکری در ایران شکل گرفت که با عزاداری حسینی به صورت سنتی، به مخالفت پرداخت. بنیانگذار جمهوری اسلامی در مقابل این تفکر با شدت و حدّت ایستادند و طی چند سخنرانی، به تبین نقش مجالس عزای حسینی در حفظ و بقای مکتب تشیع پرداخته و ضرورت برگزاری مراسم عزاداری به همان شیوه سنتی را مورد تاکید قرار دادند.^[13]

با گسترش برخی مظاهر آزار جسمانی در مراسم سوگواری امام حسین(علیه السلام) و امکان بهره برداری دشمنان ازاین رفتارها، ایشان با صدور حکمی از قمه زنی نهی و جواز شبیه خوانی را مشروط به عدم وهن اعلام فرمودند.

در پی این اقدام حضرت امام(قدس سره)، آیت الله شهید سید محمد باقر صدر(قدس سره) ^[14] و شهید آیت الله مرتضی مطهری و جمعی از علمای بصیر به حمایت از این حکم ومحکومیت این اعمال پرداختند.

شهید مطهری با ذکر سابقه ورود قمه زنی به ایران می نویسد: «قمه زنی و بلند کردن طبل و شیپور، از ارتدوکس های قفقاز به ایران سرایت کرده و چون روحیه مردم برای پذیرفتن آنها آمادگی داشت، همچون برق در همه جا دوید.»^[15]

شهید آیت الله مطهری در کتاب حوزه و روحانيت نیز به این مبحث پرداخته، می‏فرمایند: «قمه زني در شرايط فعلي هيچ دليل عقلي و نقلي بر آن نداريم و يكي از مصاديق بارز تحريف محسوب مي گردد و حداقل اينكه در زمان فعلي، باعث زير سوال رفتن تشيع مي گردد. از برنامه‏هايي كه هيچ ارتباطي با اهداف امام حسين(علیه السلام) ندارد، تيغ، قمه و قفل زدن است؛ قمه زدن هم همين طور است. اين كار، كار غلطي است. يك عده قمه‏ها را بگيرند، به سرهاي خودشان بزنند و خون ها را بريزند كه كه چه شود؟ كجاي اين حركت، عزاداري است.»[16]

روحانیِ شهید سید عبد الکریم هاشمی نژاد^[17] نیز به تاثیرات سوء قمه زنی در تخریب چهره تشیع پرداخته، می گوید:

«سوگواری برای حسین بن علی (علیهماالسلام) و یاد نمودن از فاجعة خونین نینوا، اگر به طرز صحیح انجام گیرد، علاوه بر ارزش های اسلامی و معنوی که دارد، اصولاً خود یک عمل منطقی و معقولی است که از عواطف انسانیت و حسّ حمایت از مظلوم سرچشمه می گیرد. اما با کمال تأسف گاهی به نام عرض ارادت به پیشگاه مقدس حسین (علیه السلام) کارهایی انجام می شود که در برابر دنیای روز موجب شرمساری و سرافکندگی است. کارهایی که نه با مقررات اسلامی سازش دارد و نه از نظر منطق، صحیح و قابل درک است. برای نمونه باید موضوع «قمه زدن» را یاد کرد. این عمل ناراحت کننده و چندش‏آور... نه تنها با هیچ اصلی قابل تفسیر نیست، بلکه مخالفان و دشمنان اسلام در داخل و خارج، از آن به صورت یک حربة مؤثر و قاطع علیه آیین مقدس ما استفاده می کنند.

نویسندگان دغل و قلم های شومی که سالیانی دراز در این کشور مشغول سمپاشی و آلوده ساختن افکار بی خبران از اسلام و نظام عالی و جهانی آن بودند، اکثراً از این نمونه کارها که جمعی از شیعیان پاکدل به نام دین و اسلام انجام می دادند، سوءاستفاده می کردند و در نوشته‏های خود - که سراپا تهمت و افترا به اسلام و تشیع است- آنها را به نام یکی از دستورات مذهبی شیعه معرفی کرده، از مظاهر «شیعه‏گری» می شمرده اند. سپس در پناه این حربه های مؤثر، فحش‏ها و ناسزاهای خود را نثار اسلام و مکتب آسمانی آن نموده و با این قبیل تهمت ها - که این کارها جزء دستورات اسلامی است- این آیین مقدس را ناصحیح و نامعقول جلوه می دادند...

اگر در داخل یک کشور اسلامی موضوع «قمه زدن» و مانند آن این گونه مورد بهره‏برداری و سوءاستفادة دشمنان اسلام قرار گیرد، در خارج از کشور نسبت به قدرت‏های بزرگ و مذاهبی که به نیروهای استعماری تکیه دارند، می توان به خوبی استنباط کرد که چگونه از این حربه های مؤثر علیه اسلام و مکتب آسمانی آن از یک طرف و تحقیر نمودن و کوچک شمردن مردم مشرق زمین از سوی دیگر استفاده می‏کنند.

یکی از دوستانم که دانشجوست و در آلمان غربی مشغول تحصیل است، سال گذشته برایم حکایت می کرد که در آنجا ما به دیدن فیلمی رفتیم که در آن قسمتی از عادات و اعمال مردم مشرق زمین نشان داده می شد؛ اعمالی که نشان دهندة انحطاط فکری آنها است.

در آن فیلم، از کشور هندوستان مثلاً دستان گاوهای مقدس و احترام‏هایی که مردم آنجا در برابر آنها انجام می‏دادند نشان داده شده، ولی هنگامی که نوبت به ایران رسید، منظرة «قمه زدن» با همان وضع چندش‏آور در فیلم منعکس شد.

... باز داستان دیگری در این باره دارم که دانشجوی آلمانی به علّت آن که منظرة قمه زدن را در یک فیلم تلویزیونی دیده بود و دشمنان اسلام، آن را به عنوان «یکی از دستورات اسلامی که باید یک مسلمان واقعی آن را اجرا کند» معرفی کرده بودند، تا مدت‏ها حاضر نبود مسلمان شود و اسلام را بپذیرد...»^[18]

3. موج سوم؛ حکم حکومتی رهبر معظم انقلاب(مدظله‏العالی)

در مورد قمه زنی، با هدف پیراستن عزاداری حسینی از پیرایه‏های قابل سوءاستفادة دشمنان تشیع

پس از گسترش غیر عادی تظاهر به قمه زنی پس از رحلت حضرت امام خمینی(قدس‏سره) و ایجاد زمینة بهره‏برداری خبرگزاری‏ها و پایگاههای اطلاع رسانی معاند از این صحنه ها برای ضربه زدن به اساس تشیع، رهبر معظم انقلاب در بیاناتی که در آستانة محرم الحرام در جمع روحانیون استان کهکیلویه و بویراحمد فرمودند^[19]، بر لزوم هرچه باشکوهتر برگزار شدن عزای حسینی تأکید و انحرافی بودن جریان قمه زنی در عزای حسینی را تبیین فرمودند و خواستار زدودن این حرکات وهن‏آمیز از ساحت قدسی عزای حسینی شدند.^[20]

پس از انتشار این بیانات و صدور حکم حرمت قمه زنی از سوی ایشان^[21]، جمعی از علما و شخصیت‏های فقهی حوزه علمیه، با صدور فتاوای جدید و برخی نیز با تصریح به لازم الإتباع بودن حکم^[22] رهبر معظم انقلاب، بر خلاف فتوای پیشین خود - که گاه به جواز یا حتی استحباب قمه زنی قائل بودند- به عدم جواز این عمل فتوا دادند.^[23]

این موج حمایتی و دلایل محکم ارائه شده برای موهن و غیر مشروع بودن این رفتارها، حمایت مجامع حقیقت طلب دیگر کشورهای اسلامی را نیز به دنبال داشت.^[24]

ابراهیم الحیدری، نویسنده عراقی کتاب «تراجیدیا کربلاء» در این باره می نویسد:

«فتوای آیت الله خامنه ای با عکس العمل های متفاوتی در جهان اسلام مواجه شد؛ از یک سو بسیاری از علما و مصلحان و مؤسسات اسلامی به حمایت از این اقدام شجاعانه برخاسته و آن را تلاشی آگاهانه برای حفاظت از اصالت و خلوص اسلام شمردند؛ چراکه این فتوا بیانگر عزمی والا برای پاکسازی نهادهای مذهبی از بدهت ها و گمراهی ها و مظاهر انحراف بود که از دوران عقب ماندگی و رکود مسلمانان بر جای مانده بود. از سوی دیگر، احساسات و عواطف برخی عوام بر ضدّ آقای خامنه ای به هیجان آمده و ایشان را مورد توهین و ناسزا قرار داده و متهم به کفر و خروج از اسلام کردند.»^[25]

البته مقاومت عوام در تغییر سنت های خود، طبیعی و در گذشته هم سابقه دار بوده است. برای مثال، شنیدن ماجرای تلاش حضرت آیت الله العظمی بروجردی در جلوگیری از سنت های غلط در عزاداری هیئات مذهبی قم، از زبان مورخ بنامِ معاصر، حجت الاسلام رسول جعفریان خالی از لطف نیست:

«حضرت مستطاب آیت الله العظمی آقای بروجردی(مد ظله العالی) که رهبری شیعیان جهان را به عهده گرفته و دارای ریاست عامه می باشند و حوزه علمیه قم نیز با رهبری حضرت معظم له اداره می شود، از جریانات نامطلوب بعضی از موکب های عزا اظهار انزجار فرموده و مخالفت خود را با اعمالی که مناسب با جهان تشیع نبوده و مخصوصاً شایسته یک شهر مقدس نمی باشد، ابراز نموده اند؛ ولی متأسفانه بعضی از گردانندگان دستجات عزا گفته اند ما دوازده ماه سال را در تمام امور به حضرت آیت الله مراجعه نموده و از ایشان تقلید می کنیم ولی دهه عاشورا را درعزاداری از معظم له تقلید نخواهیم کرد؛ بلکه از آنچه که خود ما تشخیص می دهیم، پیروی خواهیم کرد!»^[26]

اینجاست که درد و رنج پنهانی عالمان دلسوز وفقهای دین‏شناسی چون آیت الله العظمی حکیم(قدس‏سره) برایمان روشن‏تر می‏شود که فرمودند:«إن قضیة التطبیر هی غصّة فی حلقومنا»؛ قضیة قمه‏زنی چون خاری در گلوی ماست.[27]    

‏

[1]. وسائل‏الشيعه ج 27، ص 150

[2]. چراکه حضرت رسول اکرم (صلی‏الله‏علیه‏وآله) فرمودند: «إِذا ظَهَرتِ البِدعُ فی اُمَّتی فَلیَظهَر العالِمُ عِلمَهُ، فَمَن لم یَفعَل، فَعَلَیهِ لَعنَةُ الله»؛ هنگامی که بدعت‏هایی (نوآوری‏های باطلی) در امتم ظاهر شد، عالم دین باید علمش را اظهار کند و کسی که چنین نکند، لعنت خدا بر او باد.

 اصول کافی، ج1، ص54

[3]. جلال آل احمد در کتاب «عزاداری نامشروع» به ترجمه این کتاب پرداخته است.

[4]. اعیان الشیعه، ج 10، ص 363

[5]. گلشن ابرار، ج 2، ص 612

[6]. دایرة المعارف تشیع، ج 2، ص 531؛ اعیان الشیعه، ج 10، ص 378؛ تاریخ سیاسی عراق معاصر، استاد حسن شبر، ج2، ص 340

[7]. ایشان یک سال پیش از انتشار کتاب «التنزیه» نیز در کتابی به نام «کشف الحق لغفله الخلق» به انتقاد از قمه زنی پرداخت و مدتی پس از سید محسن امین نیز به تکرار انتقاداتش در کتاب «دوله الشجره الملعونه الشامیه علی العلویه» اقدام کرد.

[8]. دوله الشجره الملعونه، ص 136

[9]. شیخ علی بن شیخ محمد ابراهیم قمی نجفی از شاگردان عارف بزرگ مولی حسینقلی همدانی و پس از او از خواص آیت الله کشمیری بود. او در زمان حیات خویش ضرب المثل تقوی و زهد بود، به گونه ای که همه اهل علم از عرب و عجم بر این نکته اتفاق داشتند که او پرهیزگارترین عالم زمان خویش است. مستدرکات اعیان الشیعه، ج 3، ص 152

[10]. ایشان یکی از علما و زهاد معروف نجف بود که قناعت و ساده زیستی او در نزد عام و خاص مشهور بود.

[11]. طرفداران قمه زنی با اموی نامیدن مخالفان خود، توانستند جمع کثیری از شیعیان را قانع کنند که انتقادات سید محسن امین در مورد انحرافات عزاداری، زنده کردن امویان است. همچنین یک سخنران محبوب و مشهور عراق را جذب کردند تا مردم را علیه سید محسن امین و طرفدارانش برانگیزاند. هکذا عرفتهم، جعفر الخلیلی، ج 1، ص 212

[12]. یکی از مورخان مشهور عراق در قرن 14 قمری

[13]. رجوع کنید به صحیفه نور، ج 10، ص 32-26؛ و ج 16، ص 210-207؛ و ج 17، ص 62-58

[14]. «آنچه که امروز با نام قمه‏زنی و جاری ساختن خون بر بدن انجام می‏شود از افعال عوام مردم و جاهلین آنهاست ... » کل الحلول عند آل الرسول، دکتر تیجانی، ص 150؛ تراجیدیا کربلا، ابراهیم الحیدری، ص 459

[15]. جاذبه و دافعة علی علیه السلام، ص 154

[16]  . حوزه و روحانيت، ج 2، ص 173.

[17]. شهید سید عبدالکریم هاشمی نژاد یکی از چهره های برجسته سیاسی و مذهبی قبل و بعد از انقلاب می باشد که فعالیتهای سیاسی خویش را قبل از سال 1340 شروع نموده و از سال 1341 به بعد که نهضت امام خمینی(قدس سره) آغاز گردید، تحت لوای ایشان به مبارزه می پرداخت. او طی این مدت بیش از پنج مرتبه به علت سخنرانی و مبارزه علیه شاه دستگیر و روانه زندان شد. شهید هاشمی نژاد پس از انقلاب نیز بر فعالیتهای خود ادامه داد و در آغاز به عنوان نماینده استان مازندران در مجلس خبرگان انتخاب شده، و در تدوین قانون اساسی و به خصوص در جهت تثبیت اصل ولایت فقیه زحمات فراوانی کشید. سرانجام ایشان در هفتم مهر سال 1360 در پایان کلاس درس، به دست منافقان کوردل به شهادت رسید.

[18]. درسی که حسین علیه السلام به انسانها آموخت، شهید هاشمی نژاد، ص 261 و 262

[19]. بیانات معظم له در تاریخ 17/3/73

[20]. در فصل چهارم این مجموعه، به تبیین فلسفه و دلایل این موضعگیری می پردازیم.

[21]. حضرات آیات عظام؛ مظاهری، مشکینی، احمدی میانجی، مؤمن، یزدی، مقتدایی، موسوی تبریزی و... به «حکم» بودن فتوای معظم له تصریح فرموده اند. متن بیانات و فتاوی رهبر معظم انقلاب در فصول سوم و چهارم به تفصیل آمده است.

[22]. آيت الله سيد محمد كاظم يزدي در كتاب «عروة الوثقي» مي‌نويسد:

«حكم الحاكم الجامع للشرائط لا يجوز نقضه و لو لمجتهد آخر...»؛ يعني اگر حاكم جامع الشرائط حكمي صادر كند، هيچ كس حق نقض و مخالفت با آن را ندارد؛ حتي اگر مجتهد باشد؛ اين مسأله فتواي جميع فقها، از جمله آیت الله العظمی اراکی، آیت الله العظمی گلپایگانی و آیت الله العظمی خویی است. عروه‏الوثقی، سید محمدکاظم یزدی، مسأله 57، ص 20

شیخ انصاری(رحمه الله علیه) نیز در کتاب مکاسب می فرمایند:

«...و اما لو استندنا فی ذلک الی عمومات النیابه . و انه فعل الفقیه کفعل الامام و نظره کنظره الذی لا یجوز التعدی عنه فالظاهر عدم جواز مزاحمه الفقیه الذی دخل فی امر و وضع یده علیه و بنی فیه بحسب نظره علی تصرف و ان لم یفعل ذلک التصرف لان دخوله فیه کدخول الامام ، فدخول الثانی فیه و بناوه علی تصرف آخرمزاحمه له فهو کمزاحمه الامام ... هذا کله مضافا الی لزوم اختلال نظام المصالح المنوطه الی الحکام سیما فی مثل هذا الزمان الذی شاع فیه القیام بوظائف الحکام ممن یدعی الحکومه و کیف کان، فقد تبین مما ذکرنا عدم جواز مزاحمه الفقیه لمثله فی کل الزام قولی او فعلی یجب الرجوع فیه الی الحاکم...»

... و اما اگر در اثبات ولایت فقیه به عمومات نیابت تمسک کنیم، چون مفاد آن ها این است که فعل فقیه مانند فعل امام و نظرش مانند نظر امام است که تعدی از آن ها جایز نیست؛ پس ظاهر، عدم جواز ایجاد مزاحمت بر فقیهی است که در امرِ معروفی تصرف کرده باشد و یا حتی نظر و بنای بر تصرف داشته باشد؛ اگر چه آن تصرف را انجام نداده باشد؛ چرا که نظر و تصمیم او مانند نظر امام است. لذا دخالت فقیه دیگر در آن امر و تصمیم و ابراز نظر دیگر مزاحمت و مداخله در کار فقیه اولی می باشد که همانند مزاحمت بر نظام امام معصوم می باشد ....

مضافا به تمامی استدلال های گذشته بر عدم جواز مداخله در حکم فقیه متصرف ، باید توجه کنیم در صورت ایجاد مزاحمت، اختلال در مصالح نظام رخ می دهد؛ مصالحی که مرتبط با حکام است. به ویژه در مثل این زمان که اقدام به انجام وظایف حاکمان از سوی مدعیان افزایش یافته است .

کتاب المکاسب، شیخ انصاری،جلد 2، ص 571 تا 573

[23]. شیخ الفقهاء و المجتهدین حضرت آیت الله العظمی اراکی، حضرت آیت الله العظمی فاضل لنکرانی و حضرت آیت الله العظمی شیخ جواد تبریزی (رضوان الله تعالی علیهم) از این دسته اند. متن فتوای این بزرگواران در فصل سوم موجود است.

[24]. علمای شیعه عربستان (در بیانیه ای به تاریخ 19 صفر 1417)، مجلس اعلای شیعیان لبنان، مجمع التقریب بین المذاهب الإسلامی و بسیاری دیگر از مجامع شیعی جهان اسلام با صدور بیانیه هایی به اعلام حمایت از موضع ولی امر مسلمین پرداختند. رجوع کنید به کتاب «قمه زنی، سنت یا بدعت» ص 144 و 203

[25]. تراجیدیا کربلاء، ابراهیم الحیدری، ص 491

[26]. برگهایی از تاریخ حوزه علمیه قم، رسول جعفریان، ص 71

[27]. شعائر الحسینیه؛ ین الوعی و الخرافه، شیخ محمود الغریفی، ص 137 ؛ الحوارات، شهید محمد باقر حکیم، ص 2

۳. نقش استکبار در ترویج و بهره‏برداری از قمه‏زنی

الف- نقش استعمار انگلیس

تا حدود قرن هيجدهم سه امپراطوري بزرگ دنيا، هند، ايران و عثماني مسلمان بودند که بر تمام جهان متمدن آن روز، حکومت هاي مرفه و مقتدري پديد آورده بودند. اسپانيا و فرانسه و هلند وانگليس به رهبري زرسالاران يهودي و مسيحيان صليبي، به فکر افتادند که مقاومت مسلمين را بشکنند. انگليسي هاي تازه به دوران رسيده، براي رسيدن به اين هدف چاره هايي جستند؛ از جمله در هند و ايران که هسته اصلي مقاومت را شيعيان تشکيل مي‏دادند، اينان از شيعيان هندوستان شروع کردندکه از مرکز تشيع و مرجعيت نجف به دور بودند. انگليسي ها از جهل و سادگي شيعه و عشق زياد آنان به امام حسين(علیه‏السلام) سوءاستفاده کردند و قمه و شمشيرزني بر پيشاني را جعل کرده و به آنان آموختند... متاسفانه برخي شيعيان هند، اين بدعت را بدون مجوز علما و نواب امام زمان(عجل الله فرجه)پذيرفتند!

كوبيدن شمشير بر سر و پيشاني در سوگ سيدالشهدا(عليه السلام) در روز عاشورا، توسط استعمار انگليس، از هند به ايران و عراق رخنه نمود.

تا گذشته‌اي نه‌چندان دور، سفارت‌هاي بريتانيا در تهران و بغداد، هيئت‌هاي عزاداري را که به آن صورت انزجارآور و زشت در كوچه و خيابان‌ها ظاهر مي‌شدند، تأمين مي‌کردند. غرض از سياست استعماري انگليس از كمك به رشد اين مراسم زشت، به دست آوردنِ دليلي معقول براي استعمارش بود كه همواره با معارضة مردم بريتانيا و برخی نشريات آن كشور روبرو مي‌شد.

استعمار انگليس مي‌خواست ثابت كند كه مردمان مستعمره هند و كشورهاي اسلامي ديگر كه به آن صورت وحشيانه در خيابان‌ها ظاهر مي‌شوند، احتياج به ولي و قيمي دارند كه آنان را از جهل و توحش موجود برهاند. در نتيجه، عكس و تصاوير دسته‌هاي عزادار كه در روز عاشورا به زنجير به پشت خود نواخته و با شمشير و قمه بر سر خود مي‌كوفتند و خون‌هاي جاري شده در نتيجة اين جريانات، در روزنامه‌هاي بريتانيا و اروپا به چاپ مي‌رسيد؛ و سياستمداران استعمارگر در نتيجه اين تصويرها، استعمارِ اين كشورها را به عنوان ضرورتی انساني اعلام مي‌كردند كه مي‌تواند مردم آن كشورها را از جهل و توحش رهانيده و به جادة تمدن و تقدم رهنمون سازد.

نقل شده است، هنگامي كه «ياسين هاشمي» نخست‏وزير عراق در عهدِ استعمار انگليس براي گفتگو جهت پايان دادن استعمار، به لندن رفته بود، انگليسي‌ها به او گفتند: ما به خاطر كمك به مردم عراق به آنجا آمده‌ايم تا آنان را از توحش و حماقت خارج ساخته و مزه سعادت را به آنان بچشانيم!

اين سخن، خشم ياسين هاشمي را برمي‌انگيزد و باعث مي‌گردد با عصبانيت از جلسه خارج شود؛ اما انگليسي‌ها از او عذر خواهي كرده و او را به ديدن فيلمي مستند از عراق دعوت مي‌كنند. اين فيلم كه از هيئت‌هاي حسيني به راه افتاده در خيابان‏هاي نجف، كربلا و كاظمين تهيه شده بود، حاوي مشاهد مهيب و نفرت‌آور از شمشيركوبي و قمه‌زنيِ مردمِ عزادار بود. گویي انگليسي‌ها مي‌خواستند بگويند: «آيا مردماني روشنفكر كه از تمدن بویي برده‌اند، با خود چنين مي‌كنند؟!»^[1]

ب- نقشة سيا در رابطه با فرهنگ عاشورا

اخيراً كتابى به نام «نقشه‏اى براى جدایى مكاتب الهى» در آمريكا انتشار يافته كه در آن گفتگوى مفصلى با دكترمايكل برانت يكى از معاونان سابق سيا (سازمان اطلاعاتى مركزى آمريكا) انجام شده است.^[2] او در اين زمينه مى‏گويد: «بعد از مدت‏ها تحقيق، به اين نتيجه رسيديم كه قدرت رهبر مذهبى ايران و استفاده از فرهنگ شهادت، در انقلاب ايران تأثيرگذار بوده است. ما همچنين به اين نتيجه دست يافتيم كه شيعيان، بيشتر از ديگر مذاهب اسلامى فعال و پويا هستند. در اين گردهمایى تصويب شد كه بر روى مذهب شيعه تحقيقات بيشترى صورت گيرد و طبق اين تحقيقات، برنامه‏ريزي‏هايى داشته باشيم. به همين منظور، چهل ميليون دلار بودجه براى آن اختصاص داديم و اين پروژه در سه مرحله به‏ترتيب زير انجام شد... پس از نظرسنجي‏ها و جمع‏آورى اطلاعات از سراسر جهان، به نتايج مهمى دست يافتيم؛ متوجه‏شديم كه قدرتِ مذهبِ شيعه در دست مراجع و روحانيت مى‏باشد... اين تحقيقات ما را به اين نتيجه رساند كه به‏طور مستقيم نمى‏توان با مذهب شيعه رودر رو شد و امكان پيروزى بر آن بسيار سخت است و بايد پشت پرده كار كنيم. ما به جاى ضرب‏المثل انگليسى «اختلاف بيانداز، حكومت كن!» از سياست «اختلاف بيانداز، نابود كن!» استفاده كرديم و در همين راستا برنامه‏ريزي‏هاى گسترده‏اى را براى سياست‏هاى بلندمدت خود طرح كرديم. حمايت از افرادى كه با مذهب ‏شيعه اختلاف نظر دارند و ترويج كافر بودن شيعيان به گونه‏اى كه در زمان مناسب عليه آنها توسط ديگر مذاهب اعلام ‏جهاد شود. همچنين بايد تبليغات گسترده‏اى را عليه مراجع و رهبران دينى شيعه صورت دهيم تا آنها مقبوليت خود رادر ميان مردم از دست ‏بدهند.

يكى ديگر از مواردى كه بايد روى آن كار مى‏كرديم، موضوع فرهنگ عاشورا و شهادت‏طلبى بود كه هرساله ‏شيعيان با برگزارى مراسمى اين فرهنگ را زنده نگه‏مى‏دارند. ما تصميم گرفتيم با حمايت‏هاى مالى از برخى سخنرانان و مداحان و برگزاركنندگان اصلى اينگونه مراسم كه افراد سودجو و شهرت‏طلب هستند، عقايد و بنيان‏هاى شيعه و فرهنگ شهادت‏طلبى را سست و متزلزل كنيم و مسائل انحرافى در آن به وجود آوريم؛ به گونه‏اى كه شيعه يك گروه‏ جاهل و خرافاتى در نظر آيد. در مرحلة بعد، بايد مطالب فراوانى عليه مراجع شيعه جمع آورى شده و به‏وسيلة مداحان ‏و نويسندگانِ سودجو انتشار دهيم و تا سال 1389 مرجعيت را -كه سد راه اصلى اهداف ما مى‏باشند- تضعيف كرده وآنان را به دست خود شيعيان و ديگر مذاهب اسلامى نابود كنيم و در نهايت تير خلاص را بر اين فرهنگ و مذهب‏ بزنيم.»^[3]

[1]. http://abarkooh.parsiblog.com/148569.htm

1. قمه‏زنی چیست؟

قمه‏زنی مراسمى است كه در بعضى شهرستان‏ها و بلاد شيعى و توسط برخى از عزاداران امام‏حسين‏(علیه‏السلام) اجرا مى‏شود و در تأسى به مجروح و شهيد شدن سيدالشهدا‏(علیه‏السلام) و شهيدان ‏كربلا و به‏عنوان اظهار آمادگى براى خون دادن و سر باختن در راه امام حسين‏(علیه‏السلام) انجام ‏مى‏گیرد شرکت کنندگان در این مراسم، صبح زودِ روز عاشورا، با پوشيدن لباس سفيد و بلندى همچون كفن، بصورت دسته‏جمعى قمه بر سر مى‏زنند و خون، از سر بر صورت و لباس سفيد جارى مى‏شود. بعضى‏هم براى قمه زنى نذر مى‏كنند، برخى هم چنين نذرى را دربارة كودكان خردسال انجام ‏مى‏دهند و بر سرِ آنان تيغ مى‏زنند، تا از محل آن خون جارى گردد.

در اینجا به توصیف صحنه هایی از دستة قمه‏زنی در شهر کاظمین به نقل از کتاب «تراژدی کربلا» می پردازیم:

«روز عاشورا در بیشتر شهرها و روستاهای عراق، روز حزن و اندوه و سوگ است. دیدگان اشکبار و رنگ سیاه پرچم‏ها و چهره‏های خاک آلود، در همه جا به چشم می خورد؛ تنها کفن‏های قمه زنان به رنگ سفید و با لکه هایی از خون دیده می شود. مردانی که شعار «فداییان حسین» را بر کفن‏ها نگاشته، قمه، شمشیر و یا خنجری بر دستان گرفته و بر سرهای تراشیده خود زخم‏هایی گاه بسیار عمیق و شدید وارد می‏آورند. دستة بیضوی شکل آنها با عبور از خیابان اصلی کاظمین به حرم وارد می شود... عزاداران با رسیدن به حرم کاظمین، با حماسة بسیار فریاد «حیدر... حیدر» سر می دهند و با هر ضربة طبل و نوای شیپور، ضربه‏ای بر فرق سر می‏زنند. گاه این ضربه‏ها چنان شدید است که فرق سر را شکافته و خون بسیاری از آن جاری می سازد. در برخی موارد نیز افراد از هوش رفته و بر زمین می‏افتند و یا از شدت ضربه ها جان می دهند...

گروه سرشکافته و خون‏آلود قمه‏زنان، چنان منظرة دهشتناکی پدید می‏آورند که وحشت و اندوه، سراسر وجود تماشاچیان را فرا می‏گیرد...

خون، با نخستین ضربه فوران می زند؛ اما گاه برخی آنچنان به شور و هیجان می‏آیند که ضربه‏های محکمی بر سر فرود آورده و خون بیشتری از سر خود جاری می سازند. برخی نیز با سطح قمه بر سر ضربه می‏زنند تا خطر کمتری برایشان داشته باشد. قمه‏زنان بلافاصله پس از پایان مراسم به حمام‏های عمومی رفته و پس از مداوای زخم‏هایشان به شیوه‏ای سنتی، خود را شسته و بهبود می‏یابند. آماده سازی قمه‏ها و کفن‏ها و گروه‏های موزیک و دیگر لوازم مورد نیاز، بر عهدة هیئت‏های عزاداری است. جمع‏آوری کمک‏های مردمی و دادن مبلغی به شاعر، نوحه‏خوان، سخنران و دیگر مخارج نیز بر عهدة هیئت‏ها است.»^[1]

قمه‏زنى نيز مثل شبيه‏خوانى، از دير باز مورد اختلاف نظر علما و پيروان و مقلدين آنان بوده و به استفتاء و افتاء مبنى بر جواز يا عدم جواز آن مى‏پرداخته‏اند.

۲. پیدایش قمه‏زنی

در مورد منشأ اصلی و اولی قمه‏زنی، اقوال مختلفی وجود دارد^[2]؛ اما آنچه که بیشتر از همه مستند و قابل اثبات است، این است که تیغ‏زنی و قمه‏زنی رسومی عاریتی‏اند که از جانب ترک‏های آذربایجان به فارس‏ها و اعراب منتقل شده‏اند.^[3]

نویسنده عراقی الأصل کتاب «تراژدی کربلا» نیز بر این عقیده است که مراسم‏هایی از قبیل قمه‏زنی، قبل از قرن نوزدهم در عراق مرسوم نبوده و به تدریج از اواخر این قرن در آن کشور رواج یافته است. بنابراین مراسم قمه‏زنی و... از خارج عراق به آن کشور وارد شده و ریشة عربی ندارد.^[4]

شیخ کاظم دجیلی نیز در تأیید این نظر می گوید: «عرب‏های عراق تا آغاز قرن بیستم در این گونه مراسم‏ها شرکت نمی‏کردند؛ این اعمال در ابتدا در میان ترک‏های عراق، فرق صوفیه و کردهای غرب ایران مرسوم بود.»^[5]

گزارشی از مقامات بریتانیایی درباره مراسم عاشورای 1919م. در نجف حاکی است که گروهی صد نفره از شیعیان ترک در آن سال به قمه‏زنی پرداخته بودند.^[6]

خاطره‏ای از سید محمد بحرالعلوم، این نظر را تأیید می کند: «هنگامی که حدود 50 یا 60 سال پیش در نجف بودم، تنها چند هیئت ترک در آن شهر حضور داشت. آنان در ایام عزا به منزل سید بحرالعلوم بزرگ می‏رفتند و با کسب اجازه از ایشان به خواندن ابیاتی سوزناک درباره امام حسین (علیه السلام) می پرداختند. برخی از آنان نیز در ضمن ذکر مصیبت برای همدردی با امام حسین (علیه السلام) جراحت‏های خفیفی به خود وارد می‏کردند. به تدریج این گونه اعمال رو به تحول و گسترش گذاشته تا آن که پس از ممنوعیت قمه‏زنی در دوره نخست وزیری یاسین هاشمی، در سال 1935 م. به اوج خود رسید. در واقع این اعمال زور، تأثیری معکوس داشت؛[7] به نحوی که یک هیئت قمه‏زنی، به سه هیئت تبدیل شد.»^[8]

حاج حمید راضی(متوفی سال 1953 م.) از معمرین اهل کربلا که نزدیک به 110 سال عمر کرده بود، خاطرات خود درباره عزاداری امام حسین (علیه السلام) نقل می کند که مراسم قمه‏زنی و... در ایام جوانی او در شهر نجف و کربلا مرسوم نبود.^[9] همچنین در خاطرات شفاهی هیچ یک از کهن سالان نجف و کربلا از برگزاری مراسم قمه‏زنی و... قبل از نیمه قرن نوزدهم یاد نشده است. این‏گونه مراسمها برای اولین بار توسط برخی زائران ترک از طایفه قزلباش رواج یافت. آنان به هنگام زیارت امام حسین (علیه السلام) با شمشیرهایی مخصوص به سرهای خود ضربه می زدند.^[10]

 از نظر تاریخی مسلم است که قمه‏زنی در ایران تا پیش از صفویه هیچگونه سابقه‏ای نداشته است و محور تردیدها در آن است که آیا در زمان صفویه به وجود آمده است و یا اینکه بعد از صفویه در در زمان قاجاریه وارد شده و رواج یافته است؟^[11]

الف- ورود قمه‏زنی به ایران در زمان صفویان و جریان‏فداییان

اقدامات مهم صفویان در زمینه عزاداری، یکی، رسمی و حکومتی کردن مجالس سوگواری و دیگری، ابزارمند کردن و نیز پدیدآوردن آیین‏ها و رسوم جدید عزاداری بود.^[12]

«پیتر دلاواله» سیاح ایتالیایی از عزاداری شیعیان در اصفهانِ عصر صفوی سال 1037 قمری چنین گزارش می‏دهد: «تشریفات و مراسم عزاداری عاشورا به این قرار است که همه غمگین و مغموم به نظر می‏رسند و لباس عزاداری به رنگ سیاه - یعنی رنگی که در مواقع دیگر هیچ وقت مورد استعمال قرار نمی‏گیرد- بر تن می‏کنند. هیچ‏کس سر و ریش خود را نمی‏تراشد و به حمام نمی‏رود. به علاوه نه تنها از ارتکاب هر گناه پرهیز می‏کنند، بلکه خود را از هرگونه تفریح و خوشی محروم می‏سازد.

جمعی در میدان ها و کوچه های مختلف و جلوی خانه‏های مردم، برهنه و عریان در حالی که فقط با پارچة سیاه یا کیسة تیره رنگی ستر عورت کرده و سر تا پای خود را با ماده ای سیاه و براق... رنگ زده‏اند، حرکت می‏کنند... به همراه این افراد، عده‏ای برهنه نیز راه می‏روند که تمام بدن خود را به رنگ قرمز درآورده‏اند؛ تا نشانی از خون‏هایی که به زمین ریخته و اعمال زشتی که در آن روز [عاشورا] نسبت به حسین انجام گرفته است، باشد. همه با هم، آهنگ‏های غم‏انگیز در وصف حسین و مصائب وارد بر او می‏خوانند و دو قطعه چوب یا استخوانی را که در دست دارند، به هم می‏کوبند و از آن صدای حزن‏انگیزی به وجود می‏آورند و به علاوه حرکتی به سر و تن خود می‏دهند که علامتی از اندوه بی پایان آن‏ها است و بیشتر به رقص شباهت دارد...»^[13]

علاوه بر ابزار آلات جدید، از این دوره بود که آداب و رسوم نوینی هم در سلک آیین‏های عزاداری درآمد؛ آدابی چون «تیغ‏زنی»، «قفل‏زنی»، «سنگ‏زنی» و «قمه‏زنی» را از این جمله شمرده‏اند.^[14]

استاد یوسفی غروی نیز در این باره می‏گوید: « از نظر تاريخي، ظاهراً آن وقت كه صفويه سر كار آمدند، قمه زني پديد آمد و مسلماً هيچ سابقه‏اي هم بر صفويه ندارد؛ اما هنوز به يقين نرسيده‌ايم كه آيا قبل از عثماني‏ها هم اين کار انجام مي‏شده است يا نه؟

روال حكومت‏ها اين است که اعمال و رفتارها را از همديگر يادمي‌گيرند؛ عثماني‏ها گروه فدائيان داشتند؛ صفويه هم يك گروه فدائيان درست كرده بودند و مانند آل‏بويه که در قرن سوم و چهارم در بغداد، عمدتاً دسته‌هاي اولية‌ عزاداري‏شان، دسته‌هاي نظامي‌شان بود، به ارتش دستور داده بودند که به طور منظم و دسته‌بندي شده‌، دسته عزاداري راه بياندازند. صفويه هم وقتي سر كار آمدند اين برنامه را تكرار كردند. يكي از افواج فدائيان، قزلباش صفوي بودند كه هميشه به نشانة آماده به خدمت، سرشان تراشيده بود. در كتاب «تاريخ شاه عباس كبير» از نصرالله فلسفي -كه در پنج جلد نوشته شده و يكي از وسيع‏ترين و دقيق‏ترين تواريخ است- به تفصيل، «فوج فدائيان» معرفي شده‏اند. در وصف آنان آمده كه حتي در تمريناتشان گوشتِ حيوانات مختلف و حتي مار را مي‌خوردند كه هنوز هم در بعضي از ارتش‏هاي جهان معمول است؛ مثلاً در ارتش صدام نيز يك فوج فدائي اين طوري وجود داشت. خلاصه اين كه فدائيانِ صفويه در روز عاشورا شمشير به دست، بيرون‏آمدند و تصورشان اين بود كه نوعي همدردي و مواسات با اصحاب امام حسين(علیه‏السلام) داشته باشند. آنان مي‏گفتند در چنين روزي که اصحاب امام حسين(علیه‏السلام) و خود امام، و بني هاشم تير مي‏خورند، پس ما هم اين حالت را براي خودمان ايجاد مي‌کنيم؛ يعني نشان ‌دهيم كه ما در راه امام حسين(علیه‏السلام) فدوي هستيم و حاضريم سرمان بريده شود؛ و اين شروع قمه‏زني شد.»^[15]

البته در آن زمان نیز اکثر جامعه به علمایی که با این بدعت‏ها به مخالفت برمی‏خاسته‏اند، توجه خاصی نمی‏کردند، تا آنجا که عالمی مثل «مقدس اردبیلی» به خاطر مخالفت با این نوع حرکات در عزای امام حسین(علیه‏السلام) از سوی اکثریت جامعه طرد می شود:^[16]

«میرزا عبدالله افندی - از علمای شیعة معاصر شاه سلطان حسین- در بخشی از کتاب «تحفه فیروزیه» خود به این مخالفت‏ها اشاره می‏کند ... مطابق روایت جاسم حسن شبر در «ارشاد الخطیب»، داستان از این قرار است که مقدس اردبیلی چندی از حرکات ناشایستی که بعضی مردم در امر عزاداری امام حسین(علیه‏السلام) مرتکب می‏شده‏اند، رنجیده خاطر شده و با این استدلال که این اعمال جزو رسوم اقامه عزا نیست و در سیرة اهل‏بیت (علیهم‏السلام) نیز وجود ندارند، آنان را از این کار نهی می‏کند. لکن مردم به منع او وقعی ننهاده، بر شدت و گسترة عمل خود افزودند. تا آنجا که وی آزرده شده، حتی در مقام اعتراض، ترک آن دیار (اردبیل) کرده و به یکی از قریه‏های اطراف می‏رود تا صدای عزاداری مردم به آن شیوه را نشنود. »^[17]

ب- رواج قمه‏زنی در دوران قاجار

از شاخصه‏های عزاداری در دوره قاجار، عمومیت یافتن رسم تیغ‏زنی و قمه‏زنی است؛ رسمی که البته پیش از آن هم مسبوق به سابقه‏ای چند ساله بود، اما مشخصا در این دوره گسترش و رواجی بی‏سابقه یافت.^[18]

بنجامن، سفیر کبیر آمریکا در ایرانِ عهد ناصرالدین شاه، در توصیف مراسم قمه‏زنی در سفرنامه‏اش چنین می‏نویسد: «سال 1884 میلادی من در تهران اقامت داشتم. دسته‏هایی در خیابان‏ها حرکت می‏کردند و احساسات تند و شدید بی‏سابقه‏ای از خود نشان می‏دادند... در این میان ناگهان جمعی سفیدپوش که کاردهایی در دست داشتند، پدیدار شدند که با هیجان زیاد کاردها را بالا برده و به سر خود می زدند و خون از سر آنها و از کاردهایی که در دست داشتند، فواره می زد و سر تا پایشان را سرخ کرده بود. واقعا که منظره دلخراش و بسیار تأثرآوری بود که هرگز نمی‏توانم آن را از یاد ببرم. کسانی که در این دسته‏ها قمه می‏زنند، گاهی اوقات آنقدر به هیجان آمده و یا خونی که از آنها می‏رود [آن قدر زیاد است] که بی‏حال شده و روی زمین می‏افتند و حتی ممکن است اگر فوراً مداوا نشوند، جان خود را از دست بدهند.»^[19]

باید گفت در این دوره، خطبایی مثل آخوند ملاآقا بن عابد شیروانی (معروف به فاضل دربندی) با کتابش به نام «اکسیر العبادات فی اسرار الشهادات» همین قدر که در رونق بخشی به مجالس عزا در آن دوره نقش داشتند، در ورود مطالب سست و جعلی وخرافات و در نتیجه عوام گرایی این مجالس هم مؤثر بوده اند.^[20]

در این دوره نیز علمای بزرگی مثل علامه سیدمحسن امین‏عاملی، قمه‏زنی و نظایر آن را غیر شرعی و شیطان‏پسند خوانده و به مخالفت با آن پرداختند که باز هم - با توجه به این که قمه‏زنی به سرعت جایگاه مطلوبی نزد عوام الناس یافته و جزئی لاینفک از مظاهر دینداری، با لعاب تعصب مردم شده بود- نه تنها مخالفت این دسته از علما مؤثر واقع نشد، بلکه به تشکیل جبهه‏ای در بین مردم و برخی علمای موافق قمه‏زنی منجر شد؛^[21] تا جایی که برای مثال به علامه سید محسن امین عاملی تهمت زدند که می‏خواهد اخبار را نسخ کند و از اجرای اعمال دین جلوگیری کند!^[22]

پاورقی ها و منابع:

[1]. تراژدی کربلا، ابراهیم حیدری، ترجمة علی معموری

[2]. مقاله رسانة شیعه، مروری بر تاریخ تکوین مجالس و آیین های عزاداری در ایران، محسن حسام مظاهری، مجله اخبار ادیان، شماره 18، فروردین و اردیبهشت 1385

[3]. شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوران قاجاریه، عبدالله مستوفی، ج 1 و 3

[4]. تراژدی کربلا، ابراهیم حیدری، ترجمة علی معموری، ص 475

[5]. عاشوراء فی النجف و کربلا، کاظم دجیلی، ص 287؛ جیات عراقی من وراء البوابه السوداء، محمود درّه، ص 24

[6]. نقاش، ص 269

Administration Report of The Shamiyya Division, Great Britain

[7]. به حکم «الإنسان حریص علی ما منع» هرگاه اعمال فشار با تبیین علمی و فرهنگ‏سازی همراه نباشد، اثر معکوس خواهد داشت.

[8]. گفتگو با سید محمد بحرالعلوم پیرامون عزاداری حسینی، مجله «النور» شماره 74، ژوئیه 1997م.

[9]. گفتگو با دکتر شاکر لطیف، 12/4/1996 م.، کتاب تراژدی کربلا

[10]. النجف الاشرف عاداتها و تالیدها، طالب علی شرقی، ص 223-220

[11]. قمه زنی، سنت یا بدعت؟ مهدی مسائلی، ص 19

[12]. مقاله رسانة شیعه، مروری بر تاریخ تکوین مجالس و آیین های عزاداری در ایران، محسن حسام مظاهری، مجله اخبار ادیان، شماره 18، فروردین و اردیبهشت 1385

[13]. سفرنامه پیتر دلاواله، ترجمة شجاع الدین شفا، انتشارات علمی فرهنگی

[14]. مقاله رسانة شیعه، مروری بر تاریخ تکوین مجالس و آیین های عزاداری در ایران، محسن حسام مظاهری، مجله اخبار ادیان، شماره 18، فروردین و اردیبهشت 1385

[15]. مصاحبه با دکتر یوسفی غروی، به آدرس: http://www.tebyan.net/index.aspx?pid=15281

[16]. مقاله رسانة شیعه، مروری بر تاریخ تکوین مجالس و آیین های عزاداری در ایران، محسن حسام مظاهری، مجله اخبار ادیان، شماره 18، فروردین و اردیبهشت 1385

[17]. ارشادالخطیب، جاسم حسن شبر، ص 47 و 48

[18]. مقاله رسانة شیعه، مروری بر تاریخ تکوین مجالس و آیین های عزاداری در ایران، محسن حسام مظاهری، مجله اخبار ادیان، شماره 18، فروردین و اردیبهشت 1385

[19]. ایران و ایرانیان، بنجامن، س. ج. و.، ترجمه محمدحسین کردبچه، ص 284

[20]. مقاله رسانة شیعه، مروری بر تاریخ تکوین مجالس و آیین های عزاداری در ایران، محسن حسام مظاهری، مجله اخبار ادیان، شماره 18، فروردین و اردیبهشت 1385

[21]. همان

[22]. المجالس السنیه، علامه سید محسن امین عاملی

بسم الله الرحمن الرحيم. بالاخره کتاب و سی دی دست پنهان منتشر شد. اين وبلاگ جهت تنوير افکار عمومی و پاسخگويی به شبهات و ارتباط با مخاطبان عزيز اين کتاب-سی.دی راه اندازی شده است...  متن کامل کتاب و دستخط های مراجع و علمای بزرگوار را هم کم کم در این وبلاگ قرار خواهیم داد. با این شماره ها در تماس باشید:

تلفن: 7712828-0251  دورنگار: 7751060-0251

دست پنهان

نگاهي به تاريخچه، مباني فقهي و بازتاب‏هاي قمه‏زني در

 افکار عمومي و رسانه‏هاي بين‏المللي

تهيه و تنظيم: واحد پژوهش دفتر فرهنگي فخرالأئمه (عليهم‏السلام) – قم‏المقدسه

ناشر: اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان قم

ليتوگرافي: آل ياسين

                 نوبت چاپ: اول – دي ماه 1386    

   شمارگان:50000 نسخه

فهرست مطالب کتاب

مقدمه……………………………………………………………………………. 1